सम्झनामा रामलिला

Devghat Online

शेयर गरौ

प्रताप लाल श्रेष्ठ

रामलिलासँग मेरो पहिलो भेट २०४७ सालको वैशाखमा केशवटारमा भएको आमसभा भएको थियो । केशवटारमा भएको आससभामा रामलिला, दुर्गाविलास, हेमबहादुर, शालीग्राम, पशुपति, ज्ञान, श्याम, भेषबहादुर, धर्म, चुडा, योग, मनोहर आदि साथिहरु सक्रीय हुनुहुन्थ्यो । कायक्रमको प्रमुख वक्ता मालेका नेता केशव आचर्य र म लगायत थियौं ।

०४६÷४७ सालको सफल आन्दोलनपछि हामी बयस्क चरा जस्तै थियौं । जहाँ पनि उड्ने । हिजो पखेटा काटिएको भए पनि अहिले जोडिएको जस्तो । निरंकुश पन्चायती व्यवस्थाले व्यक्तिका अधिकारहरु, राजनीतिक अधिकारहरु, बोल्ने लेख्ने र संगठन गर्ने स्वतन्त्रताहरु पुरै अपहरण गएिको थियो । यो जनआन्दोलनले वंशको शासनलाई मलजल गर्ने पन्चायति व्यवस्था सदाको लागि विदा भएको थियो ।

आमसभामा ३० वर्षे रामलिला पनि वक्ता हुनुहुन्थ्यो, उहाँले पन्चायती व्यवस्थाको अन्त्य हुनु जनताको ठूलो उपलव्धि हो । फलामको सिक्री तोडिनुसँगै देशमा भेदभाव, असमानता, थिचोमिचो, उचनिच सवै हट्नेछ, देशमा विकासको फडको मार्नेछ । जनताको जीवनमा सुधार हुनेछ । त्यसवेला गरिवहरु कम्युनिष्ट पार्टीमा धनी र गरिवको खाडल मेटिनेछ, वर्गिय समनता हुनेछ भनेर लाग्दथ्यो । कम्युनिष्ट नेताहरुले पनि जनताको वीचमा जाादा बोल्दा, चीनमा धनी र गरिव छैनन सवै एक छन् समान छन् , हामीले पनि त्यस्तै व्यवस्था ल्याउन चाहेको भनेर भन्दथ्यौं ।

दलित जातिहरु कम्युनिष्ट पार्टीमा युगौं पुरानो सामान्ति व्यवस्थाले कायम गरेको जातिपातिको भेदभाव हटी समनता हुनेछ, छुवाछुत हुनेछैन, तं ठूलो र म सानो हुने छैन । दलित भएकै कारण तिरस्कृत हुनु पर्दैन, हेला होंचो हुदैन भनेर लाग्दथ्यौं । त्यसले दलित जातिमा ठूलो प्रभाव पनि पारेको थियो । त्यसबेलाको कम्युनिष्ट नेताहरुले देखाएको व्यवहारका कारण विश्वास गर्ने ठाँउ पनि थियो ।

कमरेड रामलिला शिक्षक हुनुहुन्थ्यो । शिक्षक पेशाको जागिरले उहाँको जीवन भरण पोषण र वाल वच्चा हुर्काउन ठुलो सहयोग पुगेको थियो । धनी वन्ने र शुखसयलको जीवन विताउन चाहाना नराख्ने हो भने त्यस वेला प्राविको शिक्षक भए पनि जीवन गुजार्न गा¥हो हुदैनथ्यो । उहाँको पनि सामान्य ढंगले नै चल्यो । छोरा मनोजले लिएको आफनो पुर्खाैली पेशाको सफलतासंगै रामलिलाको परिवारलाई जीवन यापन गर्न ठुलो राहत मिल्यो ।

कमरेड रामलिलालाई निरंकुशता विरोधी आन्दोलन मात्र होइन, जन जीविकाको आन्दोलन, विकृति विसंगतिको आन्दोलन, राष्ट्र विरोधीहरु विरुद्धको आन्दोलन, विभिन्न सन्धि सम्झौताा विरोधी आन्दोलनहरुमा हर समयमा मैदानमा देख्न पाइन्थ्यो ।

उहाँ दलित अधिकार अभियानको एउटा तनहुँ जिल्लाको हस्ती नै हुनुहुन्थ्यो । जिल्लामा कुनै पनि दलित अन्यायमा प¥यो भने जुन सुकै विचार धाराको किन नहोस् सहयोग गर्न पुग्नुहून्थ्यो । उहाँलाई पार्टीले पनि नेपाल दलित मुक्ति समाजकै जिम्मेवारी दिएको थियो । उहाँलाई सामान्य वेला रामलिला सुवर्णकार भने पनि रिसको झोकमा कतिपयले कामी पनि भनेको सुनेको छु । उहाँलाई कामी भनेर अपमानित गरे पनि कुनै वास्ता गर्नु हुदैनथ्यो । । हाम्रो समाज यस्तै न छ । त्यसैले त हाम्रो आवश्यक्ता छ, हाम्रो भुमिकाको आवश्यक्ता छ । यो समाज सामान्ति समाज हो । त्यसैले त हामीले उत्छेद गर्न लागेका छौं । यस्ता कुरा वुझनेले भन्दैनन् । नवुझनेले भनेको कुनै अर्थ छैन भन्नु हुन्थ्यो ।

०६२÷६३ सालको जनआन्दोलन सम्पन्न भैसकेको थियो । जिल्ला विकास समितिको स्थानीय विकास अधिकारी विष्णु ढकाल वा उद्धव तिमिल्सिना हुनुहुन्थ्यो । म त्यसवेला तनहुंको पार्टी प्रमुख थिएँ । रामलिला सुवर्णकार जिल्ला कमिटीको सदस्य र चण्डीदेवी माविमा प्रावि शिक्षक हुनु हुन्थ्यो, एक दिन उहाँले मलाई पि. एल सर तनहुं जिल्लामा दलित वर्ग उत्थान विकास समितिमा हाम्रो नियुक्ती हुन प¥यो, अरु वेला आश गरिएन, अहिले त हाम्रो नियुक्ती सम्भव छ, हामीले आजसम्म पार्टी बाट के लिएका छौं र । हामीलाई तपाँइले शिफारिस गरि दिनु भए तनहुंँका दलितका विच काम गर्ने अवसर पाउने थिएँ भन्नु भयो । मैले हुन्छ साथिहरुसँग पनि सल्लाहा गरौंला, शिफारिस गर्ने भए तपांइकै नाम शिफारिस गरौंला भनेँ । उहाँ ंदलित कार्यकर्तामा सिनियर कमरेड हुनुहुन्थ्यो । आखिर उहाँ तनहुं जिल्लाको दलित वर्ग उत्थान विकास समितिको उपाध्यक्ष बनी छाड्नु भयो । अध्यक्ष स्थानीय विकास अधिकारी हुने नीति थियो । उक्त पदमा रहँदा राम्रै काम गर्नु भयो, विवादमा आउनु भएन, कतै लोभ गर्नु भएको थाहा भएन ।

०५९ साल जेष्ठ देखि नै जिल्ला विकास समिति विघटन भैसकेको थियो । जिल्ला विकास समितिको उपसभापति वस्ने कार्यकक्षमा उहाँको अफिस थियो । दलित वर्ग उत्थान विकास समितिको उपाध्यक्षसंँगै चण्डीदेवि माविको शिक्षक हुनुहुन्थ्यो । एकदिनको कुरा हो उहाँले स्थानीय विकास अधिकारीसँग गाडी माग्नुभयो । स्थानीय विकास अधिकारीले पनि कुनै नाइनास्ती नगरिकन गाडी उपलव्ध गरि दिनुभयो । अनि उहाँले ड्राइभरलाई भन्नुभयो अव सिधै चण्डिदेवी मावि व्यास ५ वैरेनी जाऔं । गाडि माविको गेटमा गएर राकियो । उहाँले चालकलाई अरु भन्नुुभयो, गाडि भित्र हुल र माविको कार्यालय अगाडि लगेर रोक । उहाँले भने जसरी ड्राइभरले गाडि भित्र लग्यो र भनेकै ठाउँमा गाडि रोकियो ।

गाडि कार्यालयमा गएर रोकिएपछि कार्यालय भित्र रहेका शिक्षकहरु बाहिर निस्के, कक्षामा भएका शिक्षकहरुले पनि चियाएर हेरे । विद्यार्थिहरु पनि झुम्मिए । हाम्रो मावीमा यति महङगो ल्यान्ड क्रुजर गाडिमा को आएको छ ? गाडिमा ठुलै मान्छे आएको हुनु पर्छ, के काम परेछ नी भनेर सवैले साउती मारे । वास्तवमा गाडिमा अरु कोहि आएको नभएर आफनै विद्यालयको एक जना शिक्षक रामलिला सुवर्णकार थिए । जो गाडिवाट फुत्त निस्के । सवै शिक्षकहरु दङ्ग परे । को न आएको रहेछ भनेको आफनै शिक्षक पो आएका रहेछन् । अनि गाडि हेर्न आएका शिक्षकहरु आज के देखियो भन्दै भित्र पसे ।

उहाँले यो घटना वडा रमाइलो गरी मलाई सुनाउनु भएको थियो, राम्रै हसि मजाक भयो । यस्तो किन गर्नु भयो भन्ने मेरो प्रश्नमा उहाँले सहज ढंगले भन्नु हुन्थ्यो, मलाई दलित भनेर हेप्ने, कनिष्ट शिक्षक भन्ने, म अहिले त अलिक फेरिएको छु नी भनेर देखाइ दिएको नी । त्यसपछि विद्यालय जानु परेन, पढाउनु पनि परेन, यस पदमा वहालरहे सम्म पढाउनु नपर्ने नियम बन्यो ।

सरकारको परिवर्तनसँगै यो पदको पनि परिवर्तन भै रहन्थ्यो । जसको सरकार छ उसै सरकारको नजिकको पार्टी कार्यकर्ताले यो अवसर पाउथ्यो । यो पदमा पछिल्लो कालमा नोक वहादुर विकले पनि पाउनु भयो । तर पछि उहाँ पार्टीबाट अलग हुनु भयो ।

०६२÷६३ सालको सफल जनआन्दोलनपछि माओवादी पनि खुलै भयो । ०६३ अषाड २ मा तत्कालीन गृहमन्त्री कृष्णप्रसाद सिटौला कास्कीको सिकेलेसमा रहनु भएका माओवादी नेताहरु प्रचण्ड र वावुरामलाई लिन हेलिकप्टर लिएर जानु भई ल्याउनुभयो । त्यहाँहरु प्रशिक्षणमा सहभागि भै रहनु भएको थियो । राजनीति छिन–छिनमा परिवर्तन भैरहेको थियो । त्यसवेला हरेक पार्टीमा माओवादी प्रभाव बढिरहेको थियो । माओवादी भएर पनि जंगल जानु नपर्ने कुराले सवैलाई सजिलो भएको थियो । त्यसैले माओवादी प्रवेश लहर नै आएको थियो । यो हावाले उहाँलाई पनि छोयो र पार्टी परित्याग गर्नु भयो । जनवादको राम्रै उपयोग गर्न पाउने पार्टी एमालेमा जस्तो वातावरण माओवादीमा नदेखेपछि उहाँ फेरी एमालेमा फर्कनु भयो र सक्रिय हुन थाल्नुभयो ।

कम्युनिष्ट आन्दोलनमा नेकपा एमालेको नवौं महाधिवेसन विशेष चर्चा रहने गर्छ । पार्टी पुरै दुई समुहमा चिरिएको थियो । तनहुँको महाधिवेशन प्रतिनिधि छनौटमा त्यस्तै देखिएको थियो । तनहुँको दलित निर्वाचन क्षेत्रमा रामलिला सुवर्णकार र रनसिङ नेपालीले महाधिवेशनमा सहभागि हुने अवसर पाउनु भयो । महाधिवेशन स्थलमा पुगेपछि भने एउटै कित्ताका हामी दुई कित्ताका भयौं । जिल्लामा कडा प्रतिस्पर्धा विच विजय हुनु भए पनि माथि पुगे पछि विर्सन पुग्नुभयो । केही मानिस उहाँको पछि यस्तो गरी लागे कि उहाँ चलमलाउनै सक्नु भएन । महाधिवेशनमा सहभागि हुने अवसर नपाउनु भएका वावुराम विकले भेट्दा गुनासो गर्नु भएको थियो । तपाईले आफनो मान्छे बोक्यो भनेर ।

उमेर बढ्दै गर्दा छोडने क्रम पनि वढदै जान्छ । त्यसै क्रममा उहाँको जीवनसंगिनीले पनि छोडर जानुभयो । उहांले अर्काे साथि खोज्नु भयो पनि । जीवन जिउन खासै समस्या नभए पनि दुखमा पनि रमाइलो जीवन बिताएको संगिनीलाई विर्सन निकै गा¥हो पर्दाेरहेछ भनी भन्नु हुन्थ्यो ।

उहाँको १५० सिसिको मोटर साइकल थियो । सक्दा चढने नै हो पनि । काम विशेषले पोखराबाट फर्कदै गर्दा मौरीओडारमा सिदै वसमा मोटरसाइकल ठोकाउनु भयो । त्यसपछि उहाँ बेहोश हुनुभयो । त्यो गाडिको ड्राइभर यस्तो उदारभावको रहेछ कि पुरै गल्ति मोटरसाइकल चालककोे भए पनि उनले विरामीलाई आफनै गाडिमा राखि अस्पतालमा पु¥याए । अस्पतालमा उहाँको राम्रै उपचार भयो र ड्राइभरले ३५ हजार तिरि पनि दिएछन । उहाँले मलाई घटनाक्रम सुनाउदै गर्दा मैले भनेको थिएँ । अन्यत्रवाट मैले यथार्थ कुरा पनि सुनेको थिएँ । त्यसवेला मैले भनेको थिएं, तपाई ठोकिनु भएको वसको ड्राइभर यति इमान्दार परेछन कि तपांँइको जीवनको कल्याण नै गरिदिएछन्, गल्ति तपांइकै रहेछ । उसले निवाउनु पर्ने सवै जिम्मेवारी पुरा गरेछन् ती ड्राइभर गरीव छन् भने मैलै तपाँई बाट एक पैसा लिनु हुन्न तपाँइले देखाउनु भएको इमान्दारीका कारण । तपाँइले मेरो जीवन बचाइ दिनु भयो, धन्यवाद स्वरुप यो ३५ हजार रकम फिर्ता गर्न चाहान्छु, मेरो मनले लिनै मानेन । मैले अझै वाँच्न पाएको छु । न्यायको लागि लडन पाएको छु । गरिव दुखीको सेवा गर्ने अवसर पाएकोछु भन्नु होला भनेँ । तर पैसा फिर्ता गर्ने मौका सायद जुरेन ।

जीवनको पछिल्ला दिनहरुमा राष्ट्रले पुरस्कृत गरिरहेको वेला गोरखापत्रमा उहाँको नाम पनि प्रकाशित भएको थियो । उहाँले त्यो शुखद समाचार देखाउदै पनि हिडनु भयो । अन्याय विरुद्ध लडेको, जनताको सेवा गरेको कदर गरी पुरस्कृत हुन पाएकोमा गौरव महशुस सवैले गर्छन । उहाँले पनि गर्नु स्वाभाविक हो । तर उहाँ पुरस्कृत हुनु भएन । यसवारे लोकवाणी दैनिकका सम्पादक प्रकाशचन्द्र भट्टराईले लेखै लेखेका छन् तर पनि के कारणले यस्तो हुन गयो ? को जिम्मेवार छ ? कसले गर्दा यस्तो हुन गयो ? गोरखापत्रमा त्यसै नाम प्रकाशित भएन होला नाम ठेगाना सवै मिल्ने गरी । यस घटनाले उहाँलाई निकै खिन्न बनायो र अपमानित पनि । यो कसरी यस्तो हुन गयो सायद रामलिला सत्यको नजिक कहिल्यै पुग्न सक्नु भएन ।

०७७ पौष ५ गते संसद विघटनको घटनापछि पार्टी असाधारण विभाजनको मोडमा पुग्यो । पौष ७ गते एउटै पार्टीको वैठक कार्की व्याङकेट र वालुवाटारमा वस्यो । यो पार्टी विभाजनको पुर्वभ्यास थियो । आफु उभिएको जमिन वमले उडाए पछि जुन परिणाम आउनु पर्दथ्यो त्यही परिणाम आयो तत्कालको वेला भने दुरगामी परिणामको रुपमा जनताको विश्वास टुट्न गयो ।

पार्टीमा आएको यस्तो घटनामा रामलिला कहिले यता एकिकृत समाजवादीमा र कहिले उता एमालेमा गर्नुभयो । एकिकृत समाजवादीको २, ३ वटा वैठकमा सहभागि हुनु भयो । संसद विघटन ठूलो भुल हो, अव यस्तो अवसर आउछ कि आउदैन भन्दै । तर वुढेसकालको छोरा र उसले लिएको बाटो हिड्नु सायद रामलिलाको वाध्यता थियो ।

उमेर धेरै गएको त हाृृेइन । सुगर प्रेसर, मुटुको समस्या र अल्जाइमरको कारण निकै गल्नुभयो । स्मरण शक्ति पनि कमजोर भयो । २०८० पौष २५ गते सदाको लागि संसार छाडनु भयो ।

उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धान्जली ।

उहाँको साथि वा लेखक नेकपा एकिकृत समाजवादीको पोलिटव्युरोको सदस्य हुनुहुन्छ

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

सम्बन्धित समाचारहरू

देवघाटमा जेष्ठ नागरिकलाई न्यानो कपडा वितरण गर्दा अनियमितता भएको ठहर

देवघाट, जेठ ३१ देवघाट गाउँपालिकामा जेष्ठ नागरिकलाई न्यानो कपडा वितरण गर्दा अनियमिता भएको महालेखा परिक्षण

राष्ट्रिय परिचयपत्र दर्तामा भिड गर्नु पर्दैन, ‘भाद्र मसान्तसम्म सामाजिक सुरक्षा भत्ता नविकरण गर्न सकिने’

दमौली, जेठ ३० गृह मन्त्रालय अन्तर्गतको राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पन्जिकरण विभागले भदौ मसान्तसम्म सामाजिक सुरक्षा