नेपाली वैदिक सनातन धर्मावलम्बीहरूको  महान् पर्व, चाड दशैं  हो। यसलाई विजया दशमी पनि भन्ने गरिन्छ । दुर्गा भवानीले दानवी शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको तिथि दशमी भएकाले यसको विशेषणका रूपमा विजया शब्दको प्रयोग गरिएको हो । रामले रावणमाथि पनि विजय प्राप्त गरेको दिन यही नै मानिन्छ । यो पर्व असोज महिनाको शुक्ल पक्षभरि मनाइन्छ । प्रतिपदादेखि सुरु भएर पूर्णिमासम्म रहने शुक्ल पक्ष करिब १५ दिनको अवधि हो । विजया दशमी पनि १५ दिन नै देशभर धुमधामका साथ मनाउने गरिन्छ ।

पहिलो दिन प्रतिपदालाई घटस्थापना भनिन्छ । घटस्थापना भनेको घडाको स्थापना हो । यस दिन घडा स्थापना गरेर जमरा राख्ने चलन छ। यही दिनदेखि नवमीको रात्रिसम्म नौ दिन हुन्छन् र यी नौ दिनमा नौ देवीको पूजा गरिन्छ । यो अवधिलाई नवरात्र भनेर चिनिन्छ। यसका महत्त्वपूर्ण दिनहरूमा घटस्थापनासँगै सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी र पूर्णिमालाई लिने चलन छ तर हरेक दिन उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् । सप्तमीलाई फूलपाती पनि भनिन्छ । यस दिन फूलपाती भित्र्याइन्छ । अष्टमीमा बलि दिने (आफूभित्र रहेका काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मात्सर्य आदिको विनाश गर्ने) प्रचलन छ । नवमीको दिन विशेष गरेर कलकाँटा, यन्त्र, औजार, वाहन आदिको पूजा गर्नाका साथै नवदुर्गाको प्रतीक मानेर नवकन्याको पूजा गरिन्छ । यस अवसरमा दुर्गासप्तशती अर्थात् चण्डीको पाठ पारायण गरिन्छ । नौ दिनसम्म पूजा हुने नवदुर्गालाई निम्नानुसार जान्न सकिन्छ :

दशमी विशेष एवम् मुख्य दिन हो । दुर्गा भवानीको पूजा गरी यस दिन मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद थापिन्छ । अक्षता र अबिर दहीमा मुछेर टीका बनाइएको हुन्छ । घटस्थापनामा रोपेको जमरा घरभित्र राखेकाले पहेलिएको हुन्छ । यस पर्वमा फूलको सट्टा जमराको – प्रयोग गरिन्छ । दशमीमा सुरु भएको टीका नेपालका – केही भागमा त्यही दिन मात्र लगाइन्छ भने केही भागमा  पूर्णिमासम्म लगाई सेलाउने गरिन्छ । दसैंको पूर्णिमालाई कोजाग्रत पूर्णिमा भनिन्छ ।

मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । उपनिषद् जसलाई वेदको ज्ञानकाण्ड भनिन्छ ।

उपनिषद्मा अनुशासनशिक्षामा प्रयोग भएका वाक्यहरू माथि उद्धृत गरिएका छन् । जसको अर्थ ‘आमा, बुबा र गुरुलाई देवतासमान मान’ भन्ने हुन्छ । उपनिषद्, नीतिग्रन्थ आदिले दिएको यही अनुशासनको शिक्षालाई व्यवहारमा ल्याउने काम दसैंले गरिरहेको हुन्छ । आमा, बुबा र गुरु मात्र नभएर आफ्ना मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने तथा आफूभन्दा सानालाई आशीर्वाद प्रदान गर्ने चाड भएकाले यसले आफन्तजनमा आत्मीयता बढाउने काम गर्दछ । त्यति मात्र नभई आफ्ना वंशजहरूसँग चिनाजानी गरी भावना आदानप्रदान गर्ने मौका हरेक वर्ष नेपालीहरूलाई यसले दिएको छ । आपसी सद्भावमा वृद्धि गरी सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने चाडका रूपमा समेत यो परिचित छ ।

दसैंका अवसरमा वर्षभरि घरबाहिर तथा विदेशमा रहेर आफ्नो व्यवसाय गरिरहेका मानिसहरू सकेसम्म आफ्नो घर फर्कन्छन् । कामको खोजीमा सहरतिर बसाइँ सरेकाहरू पनि आफू जन्मेहुर्केको गाउँ जाने गर्दछन् । एकल परिवारको अवधारणाले आजकल जरो गाडेकाले यसको सङ्ख्या दिनानुदिन बढ्दो देखिन्छ । यसका साथै गाउँमा जीवन व्यतीत गरेर वृद्ध अवस्थामा गाउँकै माटोमा सिरानी गरेर सुत्न चाहने बुबाआमा एवम् हजुरबा हजुरआमाहरूको सहरप्रतिको अनास्थाका कारण पनि सन्ततिहरूले त्यो न्यानो मायाको स्पर्श पाएका हुँदैनन् । यसै अवसरमा जे-जस्तो परिस्थिति तथा कारणले भए पनि बिछोडिएका हजुरबा तथा हजुरआमाहरूको न्याम्स्रो नातिनातिनाले मेट्ने गर्दछन् । भौतिक तथा मानसिक रूपमा निकट रहेर मानिसहरू आत्मीयताको जगमा मायाको स्तम्भ खडा गरी परिवाररूपी भवनको निर्माण गर्दछन् । यस चाडले नेपालीहरूलाई पूर्ण परिवारमा समेट्न अहम् भूमिका खेल्ने गर्दछ ।

मानसिक शान्तिका लागि पनि दसैंले विशेष भूमिका खेल्छ । एउटै दिनचर्याले मन भारी हुन्छ । भारी भएको मनबाट त्यसमा जमेर बसेका कुराहरू आफन्त, इष्टमित्रसामु पोख्नाले मन हलुका हुन पुग्छ । दसैंले यस्तो खालको अवसर जुटाइदिने भएकाले मानिसहरूले स्फूर्ति तथा पुनर्ताजगी प्राप्त गर्दछन् । आनन्दित परिवेश, शान्त चेत र स्वस्थ मन यस चाडका सहगामी विषय हुन् ।

धेरै समयसम्म भेट नभएका साथीभाइ तथा छिमेकीहरूसँग बसेर खुसी साटासाट गर्ने अवसर दसैंले सृजना गरिदिन्छ । व्यस्त दैनिकीका कारण बेखबर हुन पुगेका साथीसँगातीको हालचाल बुझ्ने अनि आफ्नो अवस्थाको अवगत गराउँदै रमाइलो गर्ने चलन यसमा चलेको छ। जसका कारण खिया लाग्न लागेको सम्बन्धमा थप चमक र रौनक थपिन पुग्छ । अझ सानासाना केटाकेटीहरू शारदीय पुष्पहरूले प्रकृतिमा सौन्दर्य छरेझै विद्यालयीय बोझलाई केही समयका लागि थन्क्याएर नयाँ लुगा, चङ्गा, दक्षिणा आदिमा पूर्णतया आफूलाई भिजाई उन्मुक्त मुस्कान वातावरणमा छरिदिन्छन् अनि आफूलाई अलि बुज्जुग ठान्नेहरू त्यही मुस्कानबाट अलिकति सापटी लिएर र अलिकति थपेर नेपाली धर्तीलाई अक्षताले निधार रङ्गाएजस्तै रङ्गाइदिन्छन् । यतिखेर जसरी प्रकृतिले धानमा हरियोपन भरेर हरियाली छाउँछ त्यसरी नै दुर्गा भवानीको आशीर्वादले जमरामा खुसी भरेर खुसियाली पनि ल्याउँछ ।

हुन त नेपाली परम्परालाई खुम्च्याउन हो वा अरू कुनै कारणले हो, दसैंको बिदाको अवधि क्रमशः साँघुरिँदै गएको छ। यो साँघुरोपनभित्र पनि नेपालीहरूको विशाल छाती हर्ष र उल्लासले ढक्क फुल्लेको हुन्छ। दसैं समस्त नेपालीहरूको महान् चाड हो । यसको गरिमा र महिमालाई हृदयङ्गम गरी हामीले यसलाई मनाउनुपर्छ । जुवातास, मादक पदार्थको अत्यधिक सेवन एवम् बलिप्रथाका नाममा गरिने विकृति र फोहोरमैलाले यसको पवित्र सुगन्धलाई ढाक्न दिनुहुँदैन। अष्टमीका दिन बलि दिने परम्पराको वास्तविक अर्थ आफूभित्र रहेका काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद र मात्सर्यजस्ता छहौँ विकार (पशुत्व) को त्याग गर्नु हो भन्ने चेतना फैलाउनु आजको आवश्यकता हो। ​दुर्गा भवानीको निष्काम उपासना गरेर मान्यजनको हातबाट प्रसाद स्वरूप टीका-जमरा ग्रहण गर्नुपर्छ। बन्धुत्वको बीज रोपेर सम्बन्धको बलियो उदाहरण विश्वमाझ प्रस्तुत गर्नुपर्दछ; साथै गुराँसले वनपाखामा सौन्दर्य फैलाएझैँ सद्भाव र भ्रातृत्वको सौन्दर्य जहाँतहीँ फैलाउनुपर्छ। दसैंका बेला हुने आन्तरिक यात्रा तथा सांस्कृतिक पर्यटनले देशको अर्थतन्त्र र सामाजिक मेलमिलापमा पुर्‍याउने योगदानलाई ध्यानमा राख्दै, सरकारले पनि पारिवारिक मिलन तथा सामाजिक सद्भावको अभिवृद्धिमा सहयोग पुग्ने नीति लिनुपर्छ।