खडक पामीआले मगर
      देवघाट, तनहुँ

सारः (Abstract)

माघ्या सकराटी पर्व नेपालका आदिवासी–मूलवासी समुदायहरूमध्ये विशेषतः मगर समुदायको मौलिक, ऐतिहासिक तथा जीवनदर्शनसँग गहिरो रूपमा सम्बन्ध गाँसिएको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो । सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्ने यस दिनलाई समयचक्रको नयाँ मोड, ऋतु परिवर्तन तथा सामाजिक–आध्यात्मिक पुनर्जागरणको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । यस पर्वले प्रकृति, पितृपूजा, सामाजिक संरचना र आर्थिक व्यवहारबीचको अन्तरसम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्दछ ।

यस शोधपत्रको उद्देश्य माघ्या सकराटी पर्वको उत्पत्ति र ऐतिहासिक निरन्तरता, यसको सांस्कृतिक अर्थ, धार्मिक–आध्यात्मिक पक्ष, सामाजिक अभ्यास तथा समकालीन परिवेशमा आएको रूपान्तरणको विश्लेषण गर्नु हो । साथै, मगर समुदायको सामूहिक स्मृति, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचान निर्माणमा यस पर्वले खेलेको भूमिकालाई उजागर गर्नु पनि यस अध्ययनको प्रमुख लक्ष्य हो ।

१. परिचयः

माघ्या सकराटी प्राचीन कालदेखि मौखिक परम्परामार्फत पुस्ता–पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको पर्व हो । लिखित इतिहासभन्दा धेरै अघि मगरात क्षेत्रका बासिन्दाहरूले सूर्यको गति, ऋतु परिवर्तन र कृषि चक्रलाई आधार मानी समय निर्धारण गर्ने अभ्यास गरेका थिए । यही प्राकृतिक समयबोध र जीवनचक्रको निरन्तरताबाट माघ्या सकराटी पर्वको विकास भएको मानिन्छ ।

मगर समुदाय मूलतः प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा आधारित जीवनशैली अपनाउने समुदाय भएकाले उनीहरूको पर्व, संस्कार र विश्वास प्रणाली पनि प्रकृति–केन्द्रित छन् । माघ्या सकराटी यसै परम्पराको एक महत्वपूर्ण कडी हो, जसले मानिस, समाज र प्रकृतिबीचको सन्तुलनलाई सांस्कृतिक रूपमा अभिव्यक्त गर्दछ । मगर समुदायमा यस पर्वलाई कतै नयाँ वर्षको आरम्भ, कतै पितृपूजाको मुख्य दिन, त कतै चेलीबेटी सम्मान र सामाजिक पुनर्मिलनको अवसरका रूपमा मनाइन्छ । यस विविध अर्थ–व्याख्याले माघ्या सकराटीलाई बहुआयामिक र जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको सांस्कृतिक पर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ ।

२. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र उत्पत्तिः

माघ्या सकराटीको उत्पत्तिबारे कुनै एकल लिखित ऐतिहासिक स्रोत उपलब्ध नभए पनि यसको जरा सूर्यपूजा, ऋतुचक्र र कृषि सभ्यतासँग जोडिएको देखिन्छ । सूर्य उत्तरायण हुने यो समय खेतीपातीको एक चरण समाप्त भई अर्को चरणको तयारी सुरु हुने कालखण्ड हो । मगर समुदायमा यस अवस्थालाई ‘पुरानो समयको बिदाइ र नयाँ समयको स्वागत’ का रूपमा लिइन्छ । इतिहासकार तथा मानवशास्त्रीहरूका अनुसार मगर समाजमा समयको गणना धार्मिक अनुष्ठानभन्दा बढी व्यावहारिक र प्राकृतिक आधारमा हुँदै आएको थियो । त्यसैले माघ्या सकराटी पर्व कुनै एक धर्मविशेषको सीमाभित्र सीमित नभई समुदायको सामूहिक जीवनपद्धति, कृषि अभ्यास र प्राकृतिक चक्रसँग गाँसिएर विकसित भएको पर्व हो ।

३. विधि, संस्कार र धार्मिक–आध्यात्मिक आयामः

माघ्या सकराटी आउनु भन्दा अगाडि नै घर–आँगन लिपपोत गर्ने परम्परा रहेको छ । यस कार्यलाई केवल सरसफाइको अभ्यास मात्र नभई भौतिक तथा आध्यात्मिक शुद्धताको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ । पर्वको मुख्य दिन दिवंगत पितृको नाममा तर्पण दिइन्छ र “डी डाके” जस्ता मौलिक विधिबाट पितृपूजा गरिन्छ । पितृपूजाले पुर्खाप्रतिको सम्मान, कृतज्ञता र वंशीय निरन्तरताको भावलाई सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गर्दछ । मगर समुदायमा पुर्खालाई केवल अतीतका मानिसका रूपमा नभई वर्तमान र भविष्यलाई मार्गदर्शन गर्ने अदृश्य शक्ति मानिन्छ । यस अर्थमा माघ्या सकराटी पितृ र जीवित सन्तानबीचको आध्यात्मिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो ।

४. खानपान, प्रकृति र पर्यावरणीय चेतनाः

माघ्या सकराटी पर्वमा खानपान विशेष महत्वका साथ जोडिएको छ । वनबाट संकलन गरिएका कन्दमूल, तरुल, सखरखण्ड, गिठा, भ्याकुर जस्ता प्राकृतिक परिकारको प्रयोग गरिन्छ । यसले मगर समुदायको जीवनशैली प्रकृतिसँग कति घनिष्ठ थियो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्दछ ।

यी परिकारहरू केवल भोजनका साधन मात्र नभई प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक माध्यम पनि हुन् । आजको सन्दर्भमा यस पक्षले पर्यावरणीय चेतना, दिगो जीवनशैली र स्थानीय स्रोतको महत्वबारे महत्वपूर्ण सन्देश प्रदान गर्दछ । मानव जीवन प्रकृतिबाट अलग हुन नसक्ने यथार्थलाई माघ्या सकराटी पर्वले सांस्कृतिक रूपमा पुनः पुष्टि गर्दछ ।

५. सामाजिक सम्बन्ध, चेलीबेटी सम्मान र सामूहिकताः

माघ्या सकराटी सामाजिक पुनर्मिलन र सामूहिकताको पर्व पनि हो । चेलीबेटी तथा टाढा–टाढाका नाता–कुटुम्बलाई घरमा बोलाई भोजन गराउने चलन व्यापक रूपमा प्रचलित छ । घरका कन्या छोरीको पूजा गर्ने परम्पराले नारी सम्मान, मातृत्व र वंशीय निरन्तरताको मूल्यलाई संस्थागत गर्दछ । पुरानो मिथक र जनविश्वासअनुसार माघ्या सकराटी पर्व “अब भेट हुन्छ कि हुँदैन” भन्ने भावनासँग जोडिएको मानिन्छ । बर्खा लागेपछि रोगव्याधि, बाढीपहिरो तथा खोला–नालाको जोखिम बढ्ने भएकाले यो पर्वलाई जीवन–मरणको अनिश्चितताबीच आफन्तसँग भेटघाट, मेलमिलाप र आत्मीयता साटासाट गर्ने अवसरका रूपमा मनाइन्थ्यो । यसले मगर समाजमा पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धको गहिरो महत्वलाई उजागर गर्दछ ।

६. आर्थिक व्यवहार र नयाँ वर्षको संकेतः

माघ्या सकराटी पर्वसँग आर्थिक व्यवहार पनि प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको देखिन्छ । ढक–तुलो, नाप–तौल र मूल्य निर्धारण गर्ने अभ्यास आगामी वर्षको आर्थिक योजना र व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित छ । यसले मगर समुदायमा पर्व केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक मात्र नभई व्यावहारिक जीवनसँग पनि घनिष्ठ रूपमा जोडिएको थियो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्दछ । नयाँ वर्षको आरम्भका रूपमा माघ्या सकराटीलाई मान्नुको अर्थ पुराना हिसाब–किताब समाप्त गरी नयाँ आर्थिक चक्र सुरु गर्नु पनि हो ।

७. समकालीन अभ्यास र रूपान्तरणः

पछिल्लो करिब दुई दशकयता विभिन्न संघ–संस्था तथा समुदायगत समूहहरूले औपचारिक कार्यक्रम, सांस्कृतिक प्रदर्शन, सेमिनार तथा सामूहिक भेलामार्फत माघ्या सकराटी मनाउने परम्परा विकास गरेका छन् । यसले पर्वलाई सार्वजनिक र संस्थागत स्वरूप प्रदान गरेको छ । यद्यपि आधुनिक स्वरूपसँगै केही मौलिक अभ्यासहरू कमजोर हुँदै गएको चिन्ता पनि देखिन्छ । त्यसैले माघ्या सकराटीलाई केवल उत्सवका रूपमा मात्र होइन, यसको मूल दर्शन, पितृ सम्मान र प्रकृति–केन्द्रित मूल्यलाई संरक्षण गर्दै अगाडि बढाउनु अत्यावश्यक देखिन्छ ।

८. निष्कर्षः

माघ्या सकराटी पर्व मगर समुदायको सांस्कृतिक पहिचान, सामाजिक एकता र ऐतिहासिक चेतनाको सशक्त आधारका रूपमा स्थापित रहेको छ । यस पर्वले समयचक्र, प्रकृति, पितृ, समाज र अर्थतन्त्रलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा बाँध्दछ । आधुनिक परिवर्तन र वैश्वीकरणका बीच पनि माघ्या सकराटीले बोकेको मौलिक दर्शन र मूल्य संरक्षण गर्न सकेमा यो पर्व भावी पुस्ताका लागि जीवनदर्शन, सामाजिक चेतना र सांस्कृतिक निरन्तरताको महत्वपूर्ण स्रोत बन्नेछ ।

सन्दर्भ (References)

–गुरुङ, हर्क.(२०६८)नेपालका आदिवासी जनजाति काठमाडौंः हिमाल बुक्स ।

–भट्टचन, कृष्ण.(२०६५) आदिवासी संस्कृति र पहिचान काठमाडौंः समाज अध्ययन केन्द्र ।

–मगर, टेक बहादुर. (२०७२). मगर समुदायः इतिहास र संस्कृति. पोखरा ।

–Chemjong, I. S. (1966). History and Culture of Kirat People. Darjeeling.
–Bista, D. B. (1991). Fatalism and Development. Calcutta: Orient Longman.