लेखकः पण्डित हरिप्रसाद दुवाडी
चितवन
नेपालको धार्मिक तथा आध्यात्मिक परम्परा विविध दर्शन, सम्प्रदाय, साधना–पद्धति र आचार्य परम्पराले समृद्ध छ। यसै परम्परामा आफ्नो मूल आचार्य परम्पराप्रति निष्ठावान् रहँदै समग्र सनातन चेतनाप्रति श्रद्धा र सम्मान राख्ने व्यक्तित्वका रूपमा स्वामी श्रीधराचार्यजीलाई लिन सकिन्छ। शास्त्राध्ययन, साधना, धर्मसेवा र समन्वयकारी दृष्टि उहाँको व्यक्तित्वका प्रमुख आयाम हुन्।
स्वामी श्रीधराचार्यजीको जन्म वि.सं. २०४३ साल श्रावण २९ गते, रुपन्देही जिल्लाको तिलोत्तमा नगरपालिका–१, प्रेमनगरमा भएको हो। उहाँ पण्डित देवीप्रसाद बस्यालका कान्छा सुपुत्र हुनुहुन्छ। धार्मिक संस्कारयुक्त पारिवारिक वातावरणमा हुर्किनुभएका उहाँमा बाल्यकालदेखि नै संस्कृत वाङ्मय, धर्म र आध्यात्मिक चिन्तनप्रति रुचि विकसित भयो।
उहाँले रुरु संस्कृत क्याम्पस, रिडी, गुल्मीबाट उत्तरमध्यमा तहसम्मको अध्ययन गर्नुभयो। त्यसपछि भारतको सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालयबाट आचार्य उपाधि हासिल गर्नुभयो। संस्कृत वाङ्मय, दर्शन, धर्मशास्त्र तथा वैष्णव परम्पराको अध्ययनले उहाँको आध्यात्मिक यात्रालाई शास्त्रीय आधार प्रदान गर्यो।
उहाँको साधनायात्राको महत्वपूर्ण चरण करिब २८ वर्षअघि स्वामी लोकाचार्य महाराज (भण्डारी)बाट प्राप्त श्रीवैष्णव दीक्षा हो। दीक्षापछि उहाँ श्रीवैष्णव आचार्य परम्परासँग आबद्ध भई दर्शन, साधना, संस्कार तथा धर्मसंरक्षणका क्षेत्रमा निरन्तर सक्रिय रहँदै आउनुभएको छ। दीर्घकालीन अध्ययन र साधनाका क्रममा उहाँले आचार्य परम्पराको अनुशासनलाई आफ्नो धार्मिक जीवनको आधार बनाउँदै अघि बढाउनुभएको छ।
श्रीवैष्णव परम्परामा स्थापित रहे पनि उहाँको धार्मिक दृष्टि व्यापक छ। शिव, शक्ति, गणेश, सूर्यलगायत सनातन धर्मका विभिन्न आराध्यप्रति उहाँ श्रद्धा राख्नुहुन्छ। शङ्कराचार्य परम्पराका स्वामीहरू, निम्बार्क सम्प्रदाय तथा गौडीय वैष्णव परम्पराका गुरुहरूप्रति उहाँले व्यक्त गर्ने सम्मान पनि यही समन्वयकारी दृष्टिको परिचायक हो। आफ्नो सम्प्रदायप्रति दृढ निष्ठा राख्दै अन्य परम्पराका साधु, आचार्य र आराध्यप्रति सम्मान गर्नु उहाँको व्यक्तित्वको उल्लेखनीय विशेषता हो।
धर्म र आध्यात्मिकताको यही व्यापक दृष्टि उहाँको सामाजिक तथा संस्थागत सक्रियतामा पनि देखिन्छ। विश्वजागरण महाअभियान ट्रस्ट लगायत विभिन्न धार्मिक, शैक्षिक तथा सामाजिक संस्थामार्फत उहाँले मानवहित, धर्मसंरक्षण, संस्कृतिको संरक्षण र आध्यात्मिक जागरणका क्षेत्रमा योगदान पुर्याउँदै आउनुभएको छ। उहाँका लागि धर्म केवल उपासना वा कर्मकाण्डमा सीमित विषय नभई मानव जीवनलाई संस्कारित, मर्यादित र कल्याणमुखी बनाउने जीवनदृष्टि हो।
स्वामी श्रीधराचार्यजीको साधु–स्वभाव र समन्वयकारी व्यक्तित्वलाई विभिन्न साहित्यिक तथा आध्यात्मिक अभिव्यक्तिमा समेत स्मरण गरिएको छ। किराँतिकुलका लेखक शम्सेरबहादुर आलेमगरले स्वामी श्रीधराचार्यजीसहित ईश्वरकृष्णजी महाराज, रामचन्द्र ढकाल ‘साधक’, योगी पुष्पराज पुरुष र महात्मा श्रीवास ब्रह्मचारीजीलाई शिवजीका पञ्चमुखको प्रतीकात्मक दर्शन र संरक्षण गर्ने भक्तका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको उल्लेख छ। यो अभिव्यक्ति विविध आध्यात्मिक धाराबीचको श्रद्धा, समर्पण र सहअस्तित्वलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने साहित्यिक दृष्टान्तका रूपमा लिन सकिन्छ।
त्यसैगरी ईश्वरकृष्ण महाराज, रामचन्द्र ढकाल साधक’ लगायत विभिन्न गुरु तथा आध्यात्मिक व्यक्तित्वहरूले उहाँप्रति विभिन्न अवसरमा सम्मान र प्रशंसा व्यक्त गर्दै आउनुभएको छ। यसले उहाँको शास्त्रीय अध्ययन, साधना, धर्मसेवा तथा उदार धार्मिक दृष्टिप्रति रहेको सम्मानलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
स्वामी श्रीधराचार्यजीको जीवनलाई शास्त्र, साधना र सेवाको त्रिवेणीका रूपमा हेर्न सकिन्छ। शास्त्रले उहाँको चिन्तनलाई आधार दिएको छ, साधनाले त्यसलाई अनुशासन र आध्यात्मिक गहिराइ प्रदान गरेको छ भने सेवाले त्यस चेतनालाई समाजसँग जोडेको छ। यसमा समन्वयकारी दृष्टिले विभिन्न सनातन परम्पराप्रति सम्मानको आयाम थपेको छ।
नेपालको धार्मिक इतिहासमा सम्प्रदायगत विविधताबीच पारस्परिक सम्मान र सहअस्तित्वको संस्कारलाई जीवन्त राख्नु महत्वपूर्ण पक्ष हो। स्वामी श्रीधराचार्यजीको व्यक्तित्व यही व्यापक सनातन चेतनासँग जोडिएको देखिन्छ। आफ्नो आचार्य परम्पराप्रति निष्ठा कायम राख्दै अन्य दर्शन र साधना–परम्पराप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु हुने उहाँको इष्टदेव महादेव हुनुहुन्छ । यस्ता सन्तभाव नै उहाँको धार्मिक जीवनको विशिष्ट पक्ष बनेको छ।
वि।सं। २०४३ साल श्रावण २९ गते प्रेमनगर, रुपन्देहीमा प्रारम्भ भएको उहाँको जीवनयात्रा, संस्कृत शिक्षादेखि आचार्य उपाधि र श्रीवैष्णव दीक्षासम्म आइपुग्दा शास्त्र र साधनाको मार्गमा विकसित भयो। आज उहाँको धार्मिक जीवन मानवहित, धर्मसंरक्षण, आध्यात्मिक जागरण र सनातन परम्पराबीचको सम्मानपूर्ण सम्बन्ध निर्माण गर्ने प्रयत्नसँग जोडिएको छ।
