शम्भु चापागाई
संयुक्त राष्ट्रसंघको ७९ औँ महासभा (79th General Assembly) ले पारित अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस (International Wellness Day) घोषणा अप्रिल १५ का दिनमा मनाउने अन्तर्राष्ट्रिय दिवस हो। यो दिवसको उद्देश्य केवल रोग नभएको अवस्थालाई मात्र होइन, समग्र स्वस्थ जीवन (Holistic Wellness) लाई प्रबर्धन गर्नु हो । नेपालको योग र प्राकृतिक उपचार परम्परालाई विश्वमा मुख्यतया अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस (International Wellness Day) मार्फत एउटा विशिष्ट पहिचानका रूपमा चिनारी गर्न यसले महत्वपूर्ण भूमिका राख्दछ । यस सम्बन्धमा उल्लेख गरिएका मुख्य बुँदाहरू यस प्रकार छन्:
- समग्र स्वस्थ जीवन (Holistic Wellness) को प्रवर्द्धन: नेपालले विश्वलाई आरोग्य भनेको केवल रोगको उपचार मात्र नभई यो “जीवन जिउने कला” हो भन्ने सन्देश दिएको छ । यसअन्तर्गत योग, ध्यान, र आयुर्वेद जस्ता परम्परागत ज्ञानको विश्वव्यापी प्रवर्द्धन गरिन्छ ।
- प्रकृतिमा आधारित उपचार र पर्यटन: नेपालको प्राकृतिक उपचार परम्परालाई प्रकृतिमा आधारित पर्यटन, ट्रेकिङ, र तनाव व्यवस्थापनसँग जोडेर विश्वमा चिनाउने काम भइरहेको छ ।
- निवारक स्वास्थ्य पद्धति: नेपालको यो परम्परालाई स्वास्थ्यलाई केवल उपचारसँग मात्र नजोडी रोकथाम र सन्तुलित जीवनशैली (शारीरिक, मानसिक, सामाजिक र आध्यात्मिक रूपमा स्वस्थ) सँग जोड्ने पद्धतिको रूपमा चिनिन्छ ।
- अन्तर्राष्ट्रिय अवसर: यो दिवसले नेपालको योग, ध्यान र प्राकृतिक उपचार परम्परालाई विश्वमाझ अझ व्यापक रूपमा चिनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गरेको छ ।
- पृष्ठभूमिनेपालको प्रस्तावमा सन् २०२४ डिसेम्बर ९ (२०८१ मंसिर २४ गते) संयुक्त राष्ट्र संघ ७९ औँ महासभा द्वारा घोषणा गरिएको अन्तराष्ट्रिय आरोग्य दिवस (International Wellness Day) हरेक वर्ष अप्रिल १५ मा मनाइने भएको छ। यसको उद्देश्य विश्वभर आरोग्य (wellness) को अवधारणा फैलाउनु हो। यसको मुख्य लक्ष्य मानिसहरूलाई रोगमुक्त राख्नु मात्र नभई शारीरिक, मानसिक , सामाजिक र आध्यात्मिक रुपमा पूर्णतः स्वस्थ बनाउने समग्र जीवनपद्धति विकास गर्नु हो। यो दिवसले योग, ध्यान, प्राकृतिक चिकित्सा र सन्तुलित खानपान जस्ता परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक जीवनशैलीसँग जोड्न विशेष जोड दिन्छ । यसको माध्यमबाट विश्वभर तनाव व्यवस्थापन र सकारात्मक सोचको प्रवर्द्धन गर्दै स्वास्थ्यलाई उपचारको सट्टा रोकथाम र अनुशासनका रूपमा स्थापित गर्न खोजिएको छ। अन्ततः यो अभियानले नेपालको मौलिक स्वस्थ जीवनशैलीलाई विश्वस्तरमा चिनाउँदै स्वस्थ र सन्तुलित समाज निर्माण गर्ने उद्देश्य राख्दछ।
मुख्य उद्देश्य
- मानिसलाई निरोगी र सन्तुलित जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्ने
- मानसिक स्वास्थ्य र भावनात्मक सन्तुलनमा ध्यान दिनु
- योग, ध्यान, आयुर्वेदजस्ता परम्परागत ज्ञानको प्रवर्द्धन
- स्वास्थ्यलाई केवल उपचार होइन, रोकथाम र जीवनशैलीसँग जोड्ने
आरोग्य (Wellness) भनेको के हो?
आरोग्य भन्नाले: “आरोग्य केवल उपचार होइन, जीवन जीउने कला हो ।”
- शारीरिक रूपमा स्वस्थ
- मानसिक रूपमा शान्त
- सामाजिक रूपमा सन्तुलित
- आध्यात्मिक रुपमा अन्तरचेतना
- वातावरणसँग मेल खाने जीवन
कसरी मनाइन्छ?
- योग तथा ध्यान कार्यक्रम
- स्वास्थ्य सचेतना अभियान
- प्राकृतिक खानपान र जीवनशैली प्रवर्द्धन
- विद्यालय, कलेज, र समुदायमा कार्यक्रम
महत्व
आजको व्यस्त जीवनशैली, तनाव र रोगको बढ्दो अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै, यो दिवसले हामीलाई: “स्वास्थ्यभन्दा ठूलो धन केही छैन।”भन्ने ज्ञान दिन्छ यसले हामीलाई आरोग्य भएर बाँच्न आवश्यक आधारभूत सीप, ज्ञान र व्यवहार सिकाउने प्रयास गर्दछ ।”
- परम्परागत ज्ञानको आधार: आरोग्यको एउटा मुख्य उद्देश्य आयुर्वेद, योग र ध्यानजस्ता परम्परागत ज्ञानको प्रवर्द्धन गर्नु हो । आयुर्वेदले प्रदान गर्ने प्राचीन ज्ञान नै आधुनिक आरोग्यको अवधारणाको एउटा बलियो खम्बा हो।
- समग्र स्वस्थ जीवन (Holistic Wellness): आरोग्यले केवल रोग नभएको अवस्थालाई मात्र नभई “समग्र स्वस्थ जीवन” लाई महत्त्व दिन्छ । आयुर्वेदले पनि मानिसलाई शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक रूपमा स्वस्थ राख्न जोड दिन्छ, जुन आरोग्यको परिभाषासँग मेल खान्छ ।
- उपचारभन्दा रोकथाममा जोड: आरोग्य र आयुर्वेद दुवैले स्वास्थ्यलाई केवल उपचारको रूपमा मात्र नहेरी “रोकथाम र जीवनशैली” सँग जोड्छन् । मानिसलाई निरोगी रहन सन्तुलित जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्नु दुवैको साझा लक्ष्य हो।
- जीवन जिउने कला: स्रोतका अनुसार आरोग्य भनेको “जीवन जिउने कला” हो । आयुर्वेदले पनि मानिसलाई प्रकृतिसँग मेल खाने जीवन, प्राकृतिक खानपान र अनुशासित जीवनशैली सिकाउँछ, जसले अन्ततः पूर्ण आरोग्य प्राप्त गर्न मद्दत गर्दछ ।
- नेपाली पहिचान: अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवसले नेपालको आयुर्वेद र प्राकृतिक उपचार परम्परालाई विश्वमाझ चिनाउने अवसर प्रदान गर्दछ । यसले देखाउँछ कि आयुर्वेद आरोग्य प्राप्त गर्ने एक प्रमुख र प्रभावकारी माध्यम हो।
निष्कर्ष
हालै नेपाल सरकार, मन्त्रिपरिषद्को मिति २०८२ चैत १३ को बैठकबाट स्वीकृत शासकीय सुधार सम्बन्धी एक सय कार्यसूचीहरू नेपाललाई आरोग्य पर्यटन (पूर्वीय दर्शन, ध्यान, योग, प्राकृतिक चिकित्सा लगायत) को हव बनाउन १५ दिनभित्र आरोग्य पर्यटन रणनीति जारी गर्ने। साथै, नेपालको प्रस्तावमा संयुक्त राष्ट्रसंघले अप्रिल १५ लाई अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस मनाउने निर्णय गरेकोमा उक्त प्रस्तावमा मतदान गर्ने सबै सदस्य राष्ट्रहरूलाई धन्यवाद ज्ञापन गर्ने। आरोग्य पर्यटनलाई आर्थिक रूपान्तरणको राष्ट्रिय एजेन्डाको रूपमा लिई “Nepal Wellness Year 2027” मनाउन अन्तरनिकाय समन्वय संयन्त्र बनाउने भन्ने प्रस्ताबलाई कार्यान्वयनमा लैजान सहज बनाउछ । अप्रिल १५ को अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस भविष्यमा विश्वभर लोकप्रिय बन्दै जाने सम्भावना भएको दिवस हो, जसले नेपालको योग, ध्यान र प्राकृतिक उपचार परम्परालाई विश्वमाझ चिनाउने अवसर पनि दिन्छ।
लेखक प्रदेश आयुर्वेद चिकित्सालय, तनहुँका बरिष्ठ कविराज निरीक्षक हुनुहुन्छ ।
